Sơn Hải Kinh
Giới thiệu
Sơn Hải Kinh là một bộ cổ tịch quý giá từ thời Tiên Tần của Trung Quốc, đóng vai trò như một cuốn bách khoa toàn thư sơ khai mô tả chi tiết về thần thoại, địa lý, động vật, thực vật, khoáng vật cùng các tập tục và y dược thời cổ đại. Ban đầu, tác phẩm có các hình vẽ minh họa gọi là “Sơn Hải Đồ Kinh”, nhưng đáng tiếc đã bị thất truyền từ thời Ngụy Tấn. Các học giả hiện nay nhận định rằng cuốn sách không chỉ là tập hợp những truyện thần thoại huyền bí mà còn là một công trình địa lý cổ đại bao quát nhiều vùng đất từ Hoa Hạ đến các lãnh thổ hải ngoại.
Về nguồn gốc, tác giả và thời gian hoàn thành chính xác của tác phẩm vẫn còn là chủ đề tranh luận. Trước đây, nhiều ý kiến cho rằng sách do Bá Ích và Đại Vũ biên soạn, nhưng quan điểm hiện đại cho rằng đây là thành quả của nhiều tác giả từ các vùng Sở, Sơn Đông, Ba Thục... được tập hợp và hoàn thiện trong khoảng thời gian từ thời Chiến Quốc đến đầu thời Hán để dùng trong giảng dạy. Tác phẩm đã trải qua nhiều giai đoạn chú thích và khảo chứng bởi các học giả nổi tiếng qua các thời kỳ Tấn, Minh, Thanh và Dân quốc, giúp làm sáng tỏ thêm những nội dung phức tạp.
Với cấu trúc gồm 18 quyển chia thành Sơn Kinh, Hải Kinh, Đại hoang kinh và Hải nội kinh, tác phẩm chứa khoảng 31.000 chữ, mô tả chi tiết 100 quốc gia nhỏ, 550 ngọn núi và 300 thủy đạo. Bên cạnh việc ghi chép về phong thổ và sản vật, sách còn đề cập đến tầng lớp vu sư, phương sĩ và các nghi thức tế lễ thần thánh, cung cấp tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu sử học và văn học. Những truyền thuyết kinh điển như Nữ Oa vá trời, Hậu Nghệ bắn mặt trời hay cuộc đại chiến giữa Hoàng Đế và Xi Vưu đều có nguồn gốc từ đây.
Điểm đặc biệt của Sơn Hải Kinh là cách sắp xếp sự kiện theo địa lý thay vì thời gian, đi từ hướng Nam, Tây, Bắc rồi đến trung bộ Cửu Châu. Cách phân chia này phản ánh quan niệm “thiên nam địa bắc” thời cổ đại, tạo nên một hệ thống tư duy khác biệt so với hướng Đông Nam Tây Bắc sau này. Chính vì giá trị tham khảo to lớn, ngay cả đại sử gia Tư Mã Thiên trong bộ Sử Ký cũng đã thừa nhận sự tồn tại của những quái vật kỳ dị được ghi chép trong cuốn sách này, khẳng định vị thế không thể thay thế của tác phẩm trong kho tàng tri thức cổ đại.