Hồi những năm đầu thập niên 2000, hầu như gia đình nào ở thành phố có con đang tuổi cắp sách tới trường cũng sắm một cuốn "Em Phải Đến Harvard Học Kinh Tế". Ngày ấy, mấy đứa học trò tụi mình nhìn cái tên Lưu Di Đình trên bìa sách với cảm giác vừa ngưỡng mộ vừa… hơi rén. Rén là bởi hễ bố mẹ đọc đến chương nào tâm đắc, y như rằng bữa cơm tối hôm đó sẽ có màn liên hệ thực tế với câu cửa miệng quen thuộc: "Đấy, con nhà người ta bằng tuổi mày mà đã tự giác thế kia!".
Thế nhưng hai mươi năm sau, khi bản thân đã đi qua những mùa thi cử khắc nghiệt, đã trưởng thành và tự cầm cuốn sách của bà Lưu Vệ Hoa cùng ông Trương Hán Vũ đọc lại một cách chậm rãi, không còn tâm thế phòng thủ của một đứa trẻ bị đem ra so sánh, cảm giác lại khác hẳn. Gạt qua lớp hào quang có phần ồn ào của truyền thông xuất bản thời bấy giờ, tác phẩm hiện lên không phải như một cuốn giáo trình luyện "gà nòi" vô cảm, mà là cuốn nhật ký làm mẹ đầy nhọc nhằn, tỉ mẩn và chất chứa nỗi lo âu rất thật của một người phụ nữ muốn con gái mình có đủ bản lĩnh tự lập giữa cuộc đời.
Một khởi đầu nhiều thiệt thòi ở Thành Đô và cuốn sổ tay của người mẹ
Nhiều người chỉ nghe tên sách thường mặc định Lưu Di Đình hẳn phải là một thần đồng bẩm sinh, sinh ra trong nhung lụa nên chuyện bước chân vào cánh cổng đại học danh giá nhất nước Mỹ chỉ là việc thuận nước đẩy thuyền. Nhưng nếu đọc kỹ những chương đầu tiên, xuất phát điểm của Di Đình lại khiến người ta bất ngờ vì quá nhiều thiệt thòi.
Cô bé chào đời tại Thành Đô (tỉnh Tứ Xuyên) trong tình trạng sinh non thiếu tháng, thể trạng ốm yếu và mắc tật khúc xạ mắt bẩm sinh khá nặng. Không lâu sau đó, cuộc hôn nhân đầu của bà Lưu Vệ Hoa đổ vỡ. Trong những năm tháng đầu đời của Di Đình, hai mẹ con sống cảnh đơn chiếc trong căn phòng tập thể chật hẹp của tòa soạn tạp chí nơi bà làm biên tập viên, trước khi bà tái hôn với ông Trương Hán Vũ – một người đàn ông điềm đạm, tử tế và thương yêu Di Đình như ruột thịt.
Chính hoàn cảnh thiếu thốn đủ bề ấy đã thôi thúc Lưu Vệ Hoa xác lập một niềm tin quyết liệt: mình không có gia sản tiền bạc để lại cho con, thứ duy nhất có thể trao cho con là một nền tảng tri thức, một đôi mắt biết quan sát và một ý chí không dễ gục ngã. Ngay từ khi con còn nằm nôi, bà đã bắt đầu ghi chép cuốn "Nhật ký trưởng thành của Lưu Di Đình".
Điều thú vị là bà không bao giờ nói chuyện với con bằng thứ ngôn ngữ "cưng nựng" ngọng nghịu thường thấy ở người lớn khi dỗ trẻ nhỏ. Bà trò chuyện với đứa bé một, hai tuổi bằng những câu cú hoàn chỉnh, từ vựng chuẩn xác. Mỗi buổi chiều đi bộ từ nhà trẻ về khu tập thể, quãng đường vài trăm mét mất đến cả tiếng đồng hồ vì hai mẹ con dừng lại ở từng gốc cây, từng vũng nước sau mưa, từng đàn kiến tha mồi. Bà kiên nhẫn giải đáp hàng trăm câu hỏi "vì sao" của con, nếu câu nào chưa biết chắc chắn, tối về bà tra từ điển bách khoa rồi hôm sau giảng lại cho con nghe. Sự tôn trọng trí tò mò nguyên sơ ấy đã gieo vào lòng cô bé thị lực kém một niềm ham thích khám phá thế giới tự nhiên mạnh mẽ hơn bất cứ lớp học thêm đắt đỏ nào.
Chuyện viên đá lạnh 15 phút và ranh giới mong manh giữa rèn luyện với ép buộc
Nhắc đến Em Phải Đến Harvard Học Kinh Tế, chi tiết gây tranh luận dữ dội nhất suốt hơn hai thập kỷ qua chắc chắn là bài tập "nắm đá lạnh trong lòng bàn tay suốt 15 phút". Đặt dưới lăng kính tâm lý học giáo dục hiện đại, không ít phụ huynh sẽ nhíu mày phản đối vì cho rằng đó là một hình thức tra tấn thể xác cực đoan, dễ để lại sang chấn cho trẻ nhỏ.
Thú thật, lúc đọc lại đoạn miêu tả bàn tay nhỏ xíu của cô bé Di Đình đỏ ửng lên vì giá buốt, nước đá tan chảy nhỏ giọt xuống sàn nhà, còn đứa trẻ thì cắn chặt môi nhìn kim đồng hồ nhích từng giây nặng nề, mình cũng cảm thấy xót ruột. Nhưng nếu đọc trọn vẹn ngữ cảnh của câu chuyện trong sách, chúng ta sẽ thấy một khía cạnh rất khác về cách hành xử của người mẹ.
Hôm ấy, Di Đình bắt đầu bộc lộ tâm lý tự mãn vì điểm số ở lớp luôn đứng đầu, đồng thời lại dễ cáu kỉnh, nản lòng khi gặp một bài tập thủ công khó nhằn. Bà Lưu Vệ Hoa không mắng mỏ, mà đề nghị hai mẹ con cùng chơi một trò chơi thử thách giới hạn chịu đựng. Bà mở tủ lạnh lấy ra hai viên đá to bằng nhau: một viên đặt vào tay con gái, viên kia bà nắm chặt trong chính bàn tay mình.
"Năm phút đầu tiên là lúc cái lạnh cắt da cắt thịt dữ dội nhất, con sẽ chỉ muốn vứt ngay viên đá xuống đất. Nhưng nếu con chuyển sự chú ý sang chuyện khác và vượt qua được ngưỡng năm phút ấy, bàn tay sẽ quen dần với nhiệt độ và con sẽ làm chủ được cảm giác của mình."
Điểm cốt lõi nằm ở chỗ: bà Lưu Vệ Hoa không đứng khoanh tay ra lệnh như một viên cai ngục. Bà chịu đau, chịu buốt ngang bằng với con, vừa nắm đá vừa trò chuyện để kéo tâm trí con ra khỏi cơn buốt giá. Khi đồng hồ điểm đúng phút thứ 15, hai mẹ con cùng mở bàn tay tê cứng ra lau khô và ôm lấy nhau. Bài học mà đứa trẻ tự rút ra được từ trải nghiệm xúc giác ấy thực sự sâu sắc: mọi nghịch cảnh hay nỗi đau trong cuộc đời đều có một "điểm tới hạn"; người bỏ cuộc thường là người dừng lại ngay ở phút thứ năm đau đớn nhất, còn người đi tiếp qua khỏi ngưỡng đó sẽ thấy mọi thứ không đáng sợ như mình tưởng.
Song hành với bài học ý chí là chế độ rèn luyện thể lực nghiêm ngặt. Biết con sinh non vốn yếu ớt, từ bậc tiểu học lên trung học, ngày nào gia đình cũng duy trì thói quen nhảy dây và chạy bộ đường dài. Những kỳ nghỉ hè, thay vì cho con nằm phòng máy lạnh xem tivi, ông Trương Hán Vũ và bà Lưu Vệ Hoa dẫn con đeo ba lô leo núi Nga Mi giữa cái nắng gắt, tập cho con tự mang bình nước và đồ dùng cá nhân của mình đến tận đỉnh núi. Họ tin rằng một trí tuệ sắc bén không bao giờ có thể trụ vững dài lâu trong một cơ thể uể oải, thiếu sức sống.
Nguyên tắc "Học ra học, chơi ra chơi" và chiếc đồng hồ báo thức trên bàn
Một hiểu lầm phổ biến khác về các "học bá" Á Đông là hình ảnh những cô cậu học trò thức đến một, hai giờ sáng bên chồng sách vở cao ngất. Thế nhưng trong gia đình Lưu Di Đình, việc thức khuya học bài lại bị coi là biểu hiện của sự kém hiệu quả.
Từ khi Di Đình học lớp Một, mẹ đã đặt trên bàn học của cô bé một chiếc đồng hồ nhỏ. Trước khi bắt đầu làm bài tập về nhà, hai mẹ con cùng ước lượng xem khối lượng bài hôm nay cần bao nhiêu phút để hoàn thành, rồi vặn kim hẹn giờ. Nguyên tắc bất di bất dịch của gia đình là: trong khoảng thời gian đồng hồ đang chạy, Di Đình không được vừa học vừa ăn vặt, không đứng dậy đi uống nước hay nói chuyện riêng. Đổi lại, nếu cô bé tập trung làm xong toàn bộ bài vở chỉ trong 40 phút thay vì 60 phút như dự kiến, thì 20 phút dư ra cộng với toàn bộ buổi tối còn lại là "thời gian tự do tuyệt đối" – mẹ tuyệt đối không giao thêm bài tập phụ đạo nào khác.
Chính cơ chế thưởng phạt công bằng này đã rèn cho Di Đình một thói quen quý giá: sự tập trung cao độ trong thời gian ngắn để đổi lấy quyền tự do vui chơi. Nhờ hoàn thành bài vở trên lớp rất nhanh, suốt những năm phổ thông tại Trường Ngoại ngữ Thành Đô, Di Đình vẫn có dư dả thời gian để đọc hàng trăm cuốn tiểu thuyết văn học thế giới, nghe nhạc giao hưởng, tập đàn piano và tham gia làm phát thanh viên cho đài truyền hình địa phương.
Trong việc học ngoại ngữ, bà Lưu Vệ Hoa và ông Trương Hán Vũ cũng hướng dẫn con tránh xa lối học vẹt để đối phó kỳ thi. Di Đình học tiếng Anh bằng cách nghe băng cassette đài BBC, VOA mỗi sáng lúc đánh răng rửa mặt, tự dịch các bài báo thời sự và tập diễn thuyết một mình trước gương. Khi bước vào cấp ba, vốn tiếng Anh của cô bé đã vượt xa chương trình sách giáo khoa, trở thành chiếc chìa khóa quan trọng nhất mở ra cánh cửa du học sau này.
Bàn ăn gia đình – "Giảng đường" không giáo án của ba tâm hồn bình đẳng
Nếu bà Lưu Vệ Hoa là người rèn cho con tính kỷ luật và sự tỉ mỉ, thì người cha dượng Trương Hán Vũ lại mang đến cho Di Đình một bầu trời khoáng đạt của văn chương, lịch sử và tư duy phản biện. Là một nhà văn, nhà biên kịch có vốn hiểu biết sâu rộng, ông Hán Vũ chưa bao giờ coi Di Đình là một đứa trẻ chỉ biết nghe lời.
Trong căn nhà nhỏ của họ, bữa cơm chiều là khoảng thời gian ấm áp và sôi nổi nhất. Tivi luôn tắt trong giờ ăn. Ba người vừa ăn cơm vừa bàn luận đủ thứ chuyện trên đời: từ một chính sách cải cách kinh tế vừa công bố trên báo, một hiện tượng xã hội gây tranh cãi, cho đến việc phân tích tâm lý nhân vật trong một cuốn sách vừa đọc. Khi Di Đình đưa ra một nhận định non nớt hoặc trái chiều, bố mẹ không bao giờ gạt phăng bằng quyền uy của người lớn, mà hỏi ngược lại: "Con dựa vào dẫn chứng nào để nghĩ như vậy?".
Ngay cả khi Di Đình bước vào tuổi dậy thì với những biến động tâm lý phức tạp, có những lần bất đồng quan điểm gay gắt với mẹ đến mức đóng sầm cửa phòng hay khi có bạn trai cùng lớp gửi thư làm quen, hai vợ chồng cũng chọn cách xử lý rất văn minh. Thay vì lục lọi cặp sách hay cấm đoán thô bạo, bà Lưu Vệ Hoa viết những bức thư dài đặt dưới gối con, dùng chính trải nghiệm thời thiếu nữ của mình để tâm sự về tình bạn, tình yêu và lòng tự trọng. Sự thấu hiểu ấy đã giữ cho sợi dây kết nối giữa hai thế hệ không bị đứt gãy trong giai đoạn nhạy cảm nhất của tuổi mới lớn.
Hành trình tự nộp hồ sơ sang Mỹ năm 1999 và lựa chọn ngành Kinh tế
Đọc những chương cuối của cuốn sách, người đọc không khỏi khâm phục sự táo bạo của gia đình Di Đình vào thời điểm năm 1998 – 1999. Cần nhớ rằng Trung Quốc cuối thập niên 90 chưa hề có mạng lưới các công ty tư vấn du học trọn gói như bây giờ, Internet vẫn còn kết nối qua đường dây điện thoại quay số chậm chạp, và hầu như chưa có học sinh phổ thông nào ở tỉnh lẻ Tứ Xuyên dám nộp đơn thẳng vào bậc đại học Mỹ kèm yêu cầu học bổng toàn phần.
Mọi thủ tục từ việc tìm địa chỉ các trường đại học, viết thư xin mẫu đơn đăng ký, ôn thi TOEFL, SAT cho đến chuẩn bị hồ sơ chứng minh tài chính đều do Di Đình và bố mẹ tự mày mò từng bước. Khi chọn ngành học và viết bài luận cá nhân (Personal Statement) gửi tới hội đồng tuyển sinh Đại học Harvard, cô gái 18 tuổi đã không viết những lời sáo rỗng để đánh bóng bản thân. Cô viết về những người nông dân nghèo khổ mình từng gặp trong các chuyến đi thực tế ở vùng sâu vùng xa Tứ Xuyên, và bày tỏ ước nguyện học ngành Kinh tế học ứng dụng để tìm lời giải cho bài toán xóa đói giảm nghèo tại quê hương.
Mùa xuân năm 1999, nỗ lực bền bỉ suốt mười tám năm ấy đã đơm hoa kết trái: bốn trường đại học hàng đầu nước Mỹ – bao gồm Đại học Harvard, Đại học Columbia, Cao đẳng Wellesley và Mount Holyoke – đồng loạt gửi thư báo trúng tuyển kèm gói hỗ trợ tài chính toàn phần cho Lưu Di Đình. Câu nói dõng dạc của cô bé trong buổi phỏng vấn với đại diện Harvard: "Em phải đến Harvard học kinh tế!" đã trở thành nhan đề của cuốn sách làm rung động hàng triệu gia đình châu Á.
Hai mươi năm sau nhìn lại: Chắt lọc tinh thần đồng hành thay vì sao chép công thức
Nhìn lại Em Phải Đến Harvard Học Kinh Tế từ khoảng cách của hơn hai mươi năm, chúng ta có đủ độ lùi để đánh giá tác phẩm một cách công bằng và tỉnh táo hơn. Không thể phủ nhận, sự thành công vang dội của cuốn sách vào đầu những năm 2000 đã vô tình thổi bùng lên "cơn sốt tạo thần đồng" tại nhiều nước châu Á, khi không ít bậc cha mẹ chỉ nhìn thấy cái đích Harvard lấp lánh mà quên mất quá trình đồng hành kiên nhẫn phía sau, rồi áp đặt những kỳ vọng quá sức lên đôi vai con trẻ.
Ngay cả cuộc đời thực của Lưu Di Đình sau khi tốt nghiệp Harvard với tấm bằng Cử nhân Toán ứng dụng và Kinh tế năm 2003 cũng là một minh chứng thú vị cho thấy cuộc sống luôn rộng hơn mọi kịch bản định sẵn: cô từng làm việc tại tập đoàn tư vấn Boston Consulting Group (BCG), PepsiCo, học tiếp Trường Luật Harvard rồi lập gia đình và điều hành quỹ đầu tư tại Mỹ – một con đường thành đạt, vững vàng nhưng cũng rất đời thường, chứ không phải một biểu tượng siêu phàm đứng trên bục vinh quang mãi mãi.
Vì thế, đọc lại cuốn sách này ở thời điểm hiện tại, điều đắt giá nhất mà các bậc phụ huynh và những người trẻ có thể giữ lại cho mình không nằm ở những kỹ thuật rèn trí nhớ hay công thức săn học bổng Ivy League. Giá trị bền vững nhất của tác phẩm nằm ở thái độ làm gương và sự hiện diện trọn vẹn của cha mẹ trong tuổi thơ của con. Muốn con yêu đọc sách, cha mẹ phải là người biết nâng niu trang sách trước; muốn con sống có kỷ luật và biết giữ chữ tín, người lớn tuyệt đối không được sống buông thả hay hứa suông với trẻ nhỏ. Hiểu theo nghĩa đó, cuốn sổ tay làm mẹ của bà Lưu Vệ Hoa vẫn luôn là một tác phẩm đáng đọc, đáng suy ngẫm để mỗi gia đình tự tìm ra nhịp bước êm đềm và phù hợp nhất cho đứa con của riêng mình.
