Hiếm có một cuốn tiểu thuyết nào trong lịch sử văn học thế giới thế kỷ 20 lại tạo ra sự phân cực dữ dội và kéo dài hàng thập kỷ như "Suối Nguồn" (The Fountainhead) của nữ văn hào kiêm triết gia người Mỹ gốc Nga Ayn Rand. Người ta có thể say mê nó đến mức coi như cuốn kinh thánh về lòng kiên định cá nhân, hoặc căm ghét nó bởi chủ nghĩa vị kỷ duy lý không khoan nhượng. Nhưng có một điều chắc chắn: không ai có thể dửng dưng sau khi đọc xong tác phẩm này.
Xuất bản lần đầu năm 1943 sau khi bị mười hai nhà xuất bản thẳng thừng từ chối vì cho rằng "quá trí tuệ", "quá dài dòng" và "không hợp thị hiếu đám đông", "Suối Nguồn" đã tạo nên một hiện tượng văn hóa kỳ lạ. Cuốn sách không cần bất kỳ chiến dịch quảng cáo rầm rộ nào, nó lan truyền hoàn toàn bằng phương thức truyền miệng giữa những người đọc say mê tư tưởng của nó. Với bối cảnh ngành kiến trúc New York nửa đầu thế kỷ 20, tác phẩm thực chất là một cuộc giải phẫu triết học đồ sộ về cuộc chiến vĩnh cửu giữa hai mẫu người: Kẻ Sáng Tạo (The Creator) độc lập tự chủ và Kẻ Ăn Bám (The Second-Hander) sống bằng ánh mắt của tha nhân.
Bản dịch tiếng Việt đồ sộ gần một nghìn trang của NXB Trẻ đã đưa Howard Roark – nhân vật trung tâm của cuốn sách – trở thành một biểu tượng tinh thần mãnh liệt đối với nhiều thế hệ thanh niên Việt Nam. Giữa một xã hội mà sự thỏa hiệp, thói a dua theo đám đông và sự xu nịnh thường được ngụy trang dưới tấm áo đạo đức "hòa đồng", hình tượng Howard Roark sừng sững như một tảng đá hoa cương thách thức mọi quy chuẩn giả tạo.
Gã kiến trúc sư thà đi đập đá ở mỏ còn hơn vẽ những thức cột rởm đời
Howard Roark xuất hiện ngay ở chương mở đầu bằng một hình ảnh đầy tính biểu tượng: một chàng trai trẻ với mái tóc màu cam cháy đứng khỏa thân trên vách đá granit nhìn xuống thung lũng, mỉm cười trước thiên nhiên hoang dã. Roark bị đuổi khỏi Viện Công nghệ Stanton – trường đào tạo kiến trúc danh tiếng nhất nước Mỹ – chỉ vài tháng trước ngày tốt nghiệp. Lý do bị đuổi không phải vì anh kém cỏi, mà vì anh kiên quyết từ chối vẽ những bản thiết kế sao chép các thức cột Hy Lạp, La Mã hay mái vòm Gothic thời Trung Cổ.
Hiệu trưởng trường Stanton đã khuyên Roark một cách đầy thiện chí rằng anh nên biết nhượng bộ, nên pha trộn một chút phong cách Phục Hưng vào các tòa nhà hiện đại để làm vừa lòng hội đồng giám khảo và khách hàng. Câu trả lời của Roark đã định hình toàn bộ tính cách của anh trong suốt cuốn sách: "Tôi không có ý định xây dựng để làm vừa lòng khách hàng. Tôi tìm khách hàng để được xây dựng những ngôi nhà đúng nghĩa". Đối với Roark, kiến trúc phải bắt nguồn từ công năng sử dụng và bản chất thật của vật liệu: thép phải là thép, bê tông phải là bê tông, kính phải là kính. Bọc một lớp thạch cao giả đá Hy Lạp lên khung xương thép của một tòa nhà chọc trời là một sự dối trá tột cùng về mặt thẩm mỹ.
Rời trường học, Roark từ chối những lời mời béo bở từ các công ty kiến trúc hàng đầu để đến làm việc cho Henry Cameron – một kiến trúc sư già nghiện ngập, thất thế và bị cả xã hội lãng quên chỉ vì ông kiên quyết theo đuổi kiến trúc hiện đại trung thực. Khi Cameron phá sản và qua đời, Roark mở văn phòng riêng. Những ngày tháng cô độc bắt đầu: khách hàng đến với anh nhưng luôn đòi hỏi anh phải thêm vào một cái mái dốc cổ điển hay vài bức tượng thiên thần vô nghĩa. Mỗi lần như vậy, Roark thản nhiên từ chối ký hợp đồng và đuổi thẳng cổ những kẻ lắm tiền ra khỏi cửa.
Đỉnh điểm của sự kiên định là khi không còn một xu dính túi, đối diện với nguy cơ chết đói, Roark thản nhiên đóng cửa văn phòng kiến trúc để đi làm thợ đập đá thuê tại mỏ đá granit ở Connecticut. Anh thà làm công việc lao động chân tay cực nhọc nhất, dùng cơ bắp phá vỡ từng khối đá nguyên khối, còn hơn phản bội lại nguyên lý thiết kế và lương tâm nghề nghiệp của mình. Đó là một sự kiên định gần như tàn nhẫn, một thứ bản lĩnh chỉ có ở những bậc vĩ nhân mở đường.
Kẻ sáng tạo không tìm cách phục vụ hay làm hài lòng bất kỳ ai. Động lực duy nhất của anh ta là sự thật, là công việc, là niềm say mê biến ý tưởng của mình thành hiện thực vật chất.
Peter Keating và bi kịch của kẻ sống bằng ánh mắt tán thưởng từ đám đông
Đặt đối lập hoàn toàn với Howard Roark là Peter Keating – người bạn cùng phòng trọ tại trường Stanton. Keating là hình mẫu tiêu biểu cho "con ngoan trò giỏi" mà xã hội luôn tán dương: đẹp trai, khéo léo, tốt nghiệp thủ khoa, biết cách làm hài lòng các giáo sư và luôn lắng nghe lời mẹ dặn. Bước chân vào công ty kiến trúc Francon & Heyer lừng lẫy, Keating nhanh chóng thăng tiến thần tốc bằng nghệ thuật luồn cúi, nịnh bợ, đâm sau lưng đồng nghiệp và chiều chuộng tuyệt đối thị hiếu tầm thường của giới thượng lưu New York.
Keating trở thành kiến trúc sư ngôi sao, được báo chí tung hô, kiếm được bộn tiền và cưới được người phụ nữ xinh đẹp nhất thành phố. Nhưng bi kịch nằm ở chỗ: Keating chưa từng có một ý niệm kiến trúc nào của riêng mình. Mỗi khi nhận một dự án quan trọng vượt quá tầm tay, anh ta lại lén lút chạy đến cầu cứu Roark, quỳ lụy xin Roark sửa bản vẽ hộ. Những công trình mang lại danh tiếng cho Keating thực chất đều là chất xám bị đánh cắp của Roark.
Ayn Rand gọi Keating là kẻ "hạng hai" (second-hander) – kẻ sống tầm gửi vào ý nghĩ của người khác. Động lực sống của Keating không phải là tình yêu với từng viên gạch hay khối bê tông, mà là sự thèm khát những tràng pháo tay tán thưởng của đám đông. Anh ta không biết mình thực sự thích gì, muốn gì; anh ta chỉ thích những gì mà người khác cho rằng đáng thích. Kết cục của Keating là sự rỗng tuếch tột cùng: khi những lời tán dương qua đi, anh ta đối diện với một tâm hồn trơ trọi, bất tài và hoàn toàn phá sản về mặt nhân cách.
Ellsworth Toohey: Chiêu bài nhân danh tập thể để triệt tiêu những tài năng xuất chúng
Nếu như Peter Keating chỉ là một kẻ cơ hội tầm thường đáng thương hại, thì Ellsworth M. Toohey lại là hiện thân của cái ác mang màu sắc trí thức nguy hiểm nhất trong cuốn tiểu thuyết. Toohey là một nhà phê bình nghệ thuật nổi tiếng, phụ trách chuyên mục "Một ngọn nến soi đường" trên tờ nhật báo lá cải *The New York Banner*. Ông ta xuất hiện với vẻ ngoài nhỏ thó, giọng nói êm ái, luôn rao giảng về lòng từ thiện, sự hy sinh vì tập thể và tinh thần phụng sự xã hội.
Bằng sự sắc sảo tột bậc, Ayn Rand đã vạch trần dã tâm đen tối ẩn sau lớp vỏ bọc đạo đức giả ấy của Toohey. Mục tiêu cả đời của Toohey là thiết lập sự thống trị tuyệt đối lên tâm lý con người. Nhưng làm sao để thống trị được những con người tài năng, kiêu hãnh và độc lập như Howard Roark? Không thể. Kẻ độc tài chỉ có thể thống trị khi con người ta đã bị tước đoạt lòng tự trọng, bị ép phải cảm thấy tội lỗi về chính sự xuất chúng của mình.
Toohey sử dụng chiêu bài "tập thể" và "đức hy sinh" để nâng đỡ những kẻ bất tài như Peter Keating lên đỉnh cao, đồng thời tìm mọi cách cô lập, bôi nhọ và triệt hạ những tài năng nguyên bản như Roark. Thông điệp nguy hiểm của Toohey là: cá nhân không là gì cả, tài năng không có nghĩa lý gì nếu không phục vụ đám đông, sự vĩ đại là một cái tội nếu nó làm cho những kẻ tầm thường cảm thấy tự ti. Đây chính là bản cáo trạng đanh thép của Ayn Rand nhằm vào mọi hình thức độc tài tư tưởng từng tàn phá nhân loại trong thế kỷ 20.
Khi người ta dạy con người rằng lòng vị tha là đức hạnh cao nhất, họ đã dạy con người ta cách biến mình thành nô lệ và biến kẻ khác thành công cụ để bóc lột lương tâm.
Vụ nổ tại công trình Cortlandt và bài tự bào chữa bất hủ trước tòa án
Kịch tính của cuốn tiểu thuyết bùng nổ ở phần cuối với dự án nhà ở xã hội Cortlandt dành cho người có thu nhập thấp. Chính phủ giao dự án này cho Peter Keating, nhưng Keating hoàn toàn bất lực trước quy mô và yêu cầu kỹ thuật phức tạp của công trình. Tuyệt vọng, Keating lại đến quỳ lạy van xin Roark cứu giúp.
Roark đồng ý thiết kế toàn bộ khu phức hợp Cortlandt mà không cần nhận một xu tiền thù lao, thậm chí chấp nhận để tên Keating đứng tên tác giả. Điều kiện duy nhất, tối thượng mà Roark đặt ra là: công trình phải được xây dựng chính xác tuyệt đối từng chi tiết theo bản vẽ của anh, không được phép thêm bớt một viên gạch hay thay đổi kết cấu công năng. Bởi vì thiết kế đó là một giải pháp kinh tế và thẩm mỹ hoàn hảo mà anh đã dồn trọn tâm huyết để tạo ra nơi ở tốt nhất cho những người nghèo.
Thế nhưng, khi Roark vắng mặt, Keating dưới sự thúc ép của các hội đồng quan chức và nhà thầu đã đồng ý cắt xén, cơi nới và lắp ghép thêm những chi tiết rườm rà kệch cỡm vào công trình. Nhìn thấy "đứa con tinh thần" của mình bị xé rách và bóp méo thành một quái thai kiến trúc, Howard Roark đã đưa ra một quyết định chấn động: anh mang thuốc nổ đến và tự tay kích nổ san bằng toàn bộ khu nhà Cortlandt đang xây dở.
Vụ kiện Cortlandt trở thành tâm điểm của cả nước Mỹ. Đám đông căm phẫn đòi tống giam kẻ phá hoại tài sản công cộng. Nhưng trong phiên tòa lịch sử, Roark từ chối mời luật sư bào chữa. Anh đứng trước bồi thẩm đoàn và đọc một bài diễn văn dài bất hủ – văn bản cô đọng toàn bộ triết lý Khách quan của Ayn Rand. Anh lập luận rằng: quyền của người sáng tạo đối với ý tưởng của mình là bất khả xâm phạm. Người ta không thể ăn cắp chất xám của anh, biến nó thành công cụ để trục lợi và phá hủy nó theo ý thích của đám đông. Bài tự bào chữa đanh thép ấy đã thuyết phục được bồi thẩm đoàn, mang lại phán quyết trắng án đầy kinh ngạc cho Roark.
Cái giá đắt đỏ của sự kiên định: Ta đang là kẻ sáng tạo hay một bản sao hạng hai?
Khép lại gần một nghìn trang sách của "Suối Nguồn", hình ảnh Howard Roark đứng hiên ngang trên đỉnh tòa nhà Wynand cao nhất New York lộng gió giữa bầu trời xanh biếc để lại một ấn tượng thị giác và triết học không thể phai mờ. Cuốn sách không phải là một tác phẩm dễ đọc, và chắc chắn tư tưởng của Ayn Rand cũng có những góc cực đoan cần phải được phản biện thấu đáo.
Tuy nhiên, giá trị trường tồn của "Suối Nguồn" nằm ở ngọn lửa thức tỉnh dữ dội mà nó ném vào tâm trí người đọc. Cuốn sách đặt mỗi người chúng ta trước một tấm gương soi tàn nhẫn: Trong công việc và cuộc sống hàng ngày, ta đang thực sự sống vì đam mê sáng tạo của chính mình như Howard Roark, hay ta đang thỏa hiệp từng chút một để trở thành một Peter Keating nhạt nhòa, chạy theo những lời khen sáo rỗng của xã hội?
Kiên định với bản ngã chưa bao giờ là một con đường dễ dàng. Cái giá của sự kiên định có thể là sự cô độc, là những năm tháng đập đá ở mỏ hàn vi, là sự tẩy chay của những kẻ thủ cựu. Nhưng đó là con đường duy nhất để con người tạo ra những giá trị đích thực và sống một cuộc đời không hối tiếc. "Suối Nguồn" là liều thuốc giải độc mạnh mẽ nhất cho những tâm hồn đang chực chờ buông xuôi trước áp lực của sự thỏa hiệp.
