Có những cuốn sách mà mỗi lần đọc lại ở một cột mốc khác nhau của cuộc đời, ta lại ngỡ như mình đang lật mở một văn bản hoàn toàn mới. "Hoàng Tử Bé" (Le Petit Prince) của nhà văn kiêm phi công người Pháp Antoine de Saint-Exupéry chính là một trường hợp kỳ lạ như thế. Thuở mười lăm, mười sáu tuổi, mình đọc cuốn sách mỏng dính này với tâm thế của một đứa trẻ thích ngắm những bức tranh màu nước xinh xắn: bật cười trước ông vua không có thần dân, thích thú với chú cáo biết nói và mơ mộng về một tiểu tinh cầu xa xôi có ba ngọn núi lửa chỉ cao đến đầu gối.
Thế nhưng, khi đã bước qua ngưỡng tuổi ba mươi, nếm trải đủ những mất mát, những cuộc chia ly trong lặng câm và sự mỏi mệt của việc phải sắm vai một người lớn chuẩn mực giữa xã hội, cầm lại cuốn sách mỏng ấy vào một đêm mưa lạnh, mình bỗng nhận ra một sự thật nhói buốt: Hoàng Tử Bé không phải truyện cổ tích viết cho thiếu nhi. Đây là cuốn sách bi thương và cô đơn bậc nhất mà một người trưởng thành từng viết về thế giới của chính mình – một bức thư tạ từ gửi lại trần gian của một tâm hồn thuần khiết không thể nào hòa nhập nổi vào một thế giới đã bị xơ cứng bởi thói hợm hĩnh và những con số vô hồn.
Vụ tai nạn giữa sa mạc Sahara và bức vẽ con trăn nuốt con voi bị lãng quên
Câu chuyện mở đầu bằng một hoàn cảnh ngặt nghèo có thật trong chính cuộc đời tác giả: một vụ rơi máy bay giữa sa mạc cát mênh mông, cách mọi khu dân cư hàng nghìn dặm. Saint-Exupéry từng suýt chết khát vào năm 1935 khi chiếc máy bay của ông đâm sầm xuống vùng sa mạc Libya trong hành trình đua bay Paris – Sài Gòn. Cơn ảo giác, cái đói khát cháy cổ họng và sự đối diện trực diện với hư vô giữa bốn bề cát trắng đã khơi dậy trong ông dòng ký ức nguyên sơ nhất về thời thơ ấu.
Hình ảnh bức vẽ số 1 ở chương mở đầu – một con trăn nuốt chửng một con voi đang trong quá trình tiêu hóa – là một phép ẩn dụ đắt giá đến kinh ngạc về sự đứt gãy trong giao tiếp giữa hai thế hệ. Đứa trẻ nhìn thế giới bằng sức tưởng tượng phong phú, nhìn thấy sự huyền bí của thiên nhiên hoang dã; trong khi tất cả những người lớn khi nhìn vào bức tranh chỉ thấy một cái mũ phớt bằng dạ bình thường. Khi đứa trẻ cất công vẽ thêm bức tranh số 2 với con voi nằm gọn trong bụng trăn để giải thích, phản ứng của người lớn lại là một lời khuyên lạnh lùng: hãy dẹp ba cái trò vẽ vời vớ vẩn ấy sang một bên để tập trung học địa lý, lịch sử, làm toán và ngữ pháp.
Đó chính là khoảnh khắc một đứa trẻ bị tước đoạt đôi cánh mộng mơ để bước vào quy trình "thuần hóa" của xã hội người lớn. Kẻ kể chuyện lớn lên, khoác lên mình bộ đồ phi công chỉn chu, học cách trò chuyện về những ván bài tây, những giải đấu golf, chính trị và những chiếc cà vạt thời thượng. Ông được người lớn tán thưởng là một người biết điều, chín chắn và biết nghĩ. Nhưng sâu thẳm bên trong, ông sống một cuộc đời cô độc hoàn toàn, không có lấy một người tri kỷ thực sự có thể hiểu được mình, cho đến ngày gặp được một cậu bé tóc vàng kỳ lạ giữa sa mạc cát cháy với lời khẩn cầu lạ lùng: "Làm ơn… vẽ cho tôi một con cừu!".
Những tiểu tinh cầu kỳ quặc và chân dung bi hài kịch của người trưởng thành
Một trong những phần sắc sảo và mang tính châm biếm sâu cay nhất của tác phẩm là cuộc hành trình của Hoàng tử bé qua các tiểu tinh cầu mang số hiệu từ 325 đến 330 trước khi đặt chân tới Trái Đất. Ở đó, Saint-Exupéry đã dựng lên một phòng trưng bày chân dung thu nhỏ về những căn bệnh mãn tính của người lớn trong thế giới văn minh:
- Ông vua trên tiểu tinh cầu 325: Ngồi cô độc trên một ngai vàng phủ áo choàng lông chồn lộng lẫy nhưng chẳng có lấy một thần dân nào để cai trị. Ông ta say mê quyền lực tuyệt đối đến mức tự dối mình bằng cách chỉ ban ra những mệnh lệnh "hợp lý" (như chỉ ra lệnh cho mặt trời lặn vào đúng thời điểm trời tối). Đó là chân dung của những kẻ nghiện quyền lực ảo, thích thao túng và kiểm soát mọi thứ xung quanh dù thực tế bản thân chẳng nắm giữ được điều gì.
- Kẻ hợm hĩnh trên tiểu tinh cầu 326: Một gã đội chiếc mũ kỳ quái chỉ để nghiêng mình chào mỗi khi có ai đó vỗ tay tán thưởng. Gã điếc đặc trước mọi câu hỏi, chỉ chăm chăm lắng nghe những lời tâng bốc. Đó là biểu tượng cho căn bệnh ái kỷ, thèm khát sự công nhận của đám đông – một căn bệnh ngày nay đang bùng phát dữ dội hơn bao giờ hết trên các nền tảng mạng xã hội.
- Gã nát rượu trên tiểu tinh cầu 327: Một bi kịch luẩn quẩn không lối thoát: gã ngồi trước một đống chai rỗng và thú nhận rằng mình uống rượu để quên đi nỗi xấu hổ vì đã trót nghiện rượu. Một vòng tròn tự hủy hoại điển hình của những tâm hồn bất an, tìm đến những thú vui gây nghiện để trốn chạy thực tại cay đắng.
- Nhà buôn trên tiểu tinh cầu 328: Người đàn ông bận rộn đến mức không ngẩng đầu lên chào khách, cả ngày cặm cụi gõ bàn tính đếm số lượng các vì sao trên bầu trời. Ông ta tự nhận mình sở hữu năm trăm triệu ngôi sao chỉ để ghi con số đó vào một mẩu giấy rồi nhét vào ngăn kéo khóa lại. Hoàng tử bé ngây thơ đặt câu hỏi: cậu sở hữu một bông hoa vì cậu tưới nước cho nó mỗi ngày; cậu sở hữu ba ngọn núi lửa vì cậu nạo vét chúng sạch sẽ; còn nhà buôn chẳng làm được điều gì có ích cho các vì sao cả. Sự tích lũy tài sản cơ học ấy là bản cáo trạng sắc lạnh về chủ nghĩa kim tiền – nơi con người biến mọi điều kỳ diệu của vũ trụ thành những con số khô khan trong tài khoản ngân hàng.
Cây bao báp, chiếc lồng kính và tình yêu vụng dại với một bông hoa hồng
Nếu những cuộc du hành qua các tiểu tinh cầu mang tính châm biếm xã hội, thì câu chuyện giữa Hoàng tử bé và Bông hoa hồng trên tiểu tinh cầu B612 lại là một trong những khúc tình ca tinh tế và nhói lòng nhất từng được viết ra bằng ngôn ngữ loài người.
Bông hoa hồng ấy mọc lên từ một hạt giống lạ, trổ ra những cánh hoa rực rỡ nhưng lại mang một tính nết vô cùng đỏng đảnh và kiêu kỳ. Nàng tự phụ tuyên bố mình là duy nhất trong khắp cõi vũ trụ. Nàng cằn nhằn về những cơn gió lạnh buổi sớm, bắt Hoàng tử bé phải tìm một chiếc lồng kính che chắn; nàng khoe khoang về bốn chiếc gai nhọn hoắt vụng về để tự vệ trước loài cọp dữ dù sa mạc làm gì có cọp. Nàng dùng những lời nói dối ngây ngô để thu hút sự chú ý, và khi bị phát hiện, nàng giả vờ ho sặc sụa để khiến cậu bé thấy mình có lỗi.
Hoàng tử bé lúc ấy còn quá trẻ để hiểu được sự phức tạp trong tâm lý của một kẻ đang yêu. Cậu chỉ nghe những lời trách móc hờn giận bề ngoài mà không cảm nhận được hương thơm dịu ngọt và vẻ đẹp mà bông hoa đã mang lại cho hành tinh nhỏ bé của mình. Sự mệt mỏi và tự ái non nớt đã thôi thúc cậu thu dọn hành lý, nạo vét sạch ba ngọn núi lửa, nhổ sạch những mầm mống cây bao báp có thể phá hủy mảnh đất rồi quyết định ra đi.
Khoảnh khắc chia tay là một nốt lặng nghẹn ngào. Khi không còn cơ hội để làm nũng, bông hoa hồng cất tiếng xin lỗi, giục cậu lên đường và từ chối chiếc lồng kính bảo bọc: "Em phải chịu đựng đôi ba con sâu róm nếu muốn làm quen với những cánh bướm xinh đẹp". Đó là sự thức tỉnh muộn màng của một tình yêu đầu đời vụng dại: chúng ta thường chỉ nhận ra giá trị của người ở bên cạnh khi cánh cửa chia ly đã khép lại sau lưng.
Bài học cảm hóa từ con cáo: "Người ta chỉ nhìn rõ được bằng trái tim"
Đỉnh cao triết học và rung cảm nghệ thuật của tác phẩm nằm ở cuộc tao ngộ giữa Hoàng tử bé và một con cáo hoang dã dưới gốc cây táo trên Trái Đất. Trước đó, cậu bé vừa trải qua một cơn khủng hoảng niềm tin tột cùng: bước vào một khu vườn có đến năm nghìn bông hoa hồng giống hệt nhau, cậu nằm vật ra bãi cỏ khóc nức nở vì nghĩ rằng bông hoa ở nhà đã lừa dối mình, rằng cậu chỉ sở hữu một đóa hoa tầm thường chứ chẳng phải một kho báu độc nhất vô nhị.
Chính chú cáo thông thái đã khai sáng cho cậu khái niệm thiêng liêng về "Cảm hóa" (Apprivoiser) – nghĩa là tạo nên những mối dây ràng buộc sâu sắc giữa hai cá thể độc lập. Đối với con cáo, trước khi được cảm hóa, Hoàng tử bé chỉ là một cậu nhóc giống như hàng trăm nghìn cậu nhóc khác trên đời; và ngược lại, con cáo cũng chỉ là một con vật tầm thường trong bầy cáo hoang. Nhưng một khi họ kiên nhẫn dành thời gian cho nhau, ngồi gần nhau hơn mỗi ngày một chút vào một giờ giấc cố định, họ sẽ trở nên duy nhất đối với nhau trong cõi đời này.
"Người ta chỉ nhìn rõ được bằng trái tim. Cái cốt yếu thì mắt thường không thể thấy được. Chính thời gian mà bạn đã lãng phí vì bông hoa hồng của bạn mới làm cho bông hoa ấy trở nên quan trọng đến thế."
Bài học của con cáo đã chữa lành vết thương trong lòng Hoàng tử bé. Cậu quay trở lại khu vườn và dõng dạc nói với năm nghìn bông hoa hồng rực rỡ rằng: các bạn rất đẹp nhưng các bạn hoàn toàn trống rỗng, không ai có thể chết vì các bạn được. Bông hoa trên tiểu tinh cầu B612 của cậu là duy nhất không phải vì nó có hình thức khác biệt, mà vì chính tay cậu đã tưới nước cho nó, đã che lồng kính chắn gió cho nó, đã giết sâu cho nó và lắng nghe cả những lời than vãn lẫn những lúc im lặng của nó. Trong tình yêu và các mối quan hệ con người, sự gắn kết không đến từ việc tìm kiếm một đối tượng hoàn hảo không tì vết, mà đến từ trách nhiệm và những tháng ngày ta tình nguyện trao đi tâm sức của chính mình.
Tiếng cười giòn tan giữa sa mạc và sự rũ bỏ thân xác để trở về nhà
Cái kết của Hoàng Tử Bé là một trong những cái kết gây ám ảnh dai dẳng nhất của văn học thế giới. Không có một phép màu cổ tích nào xuất hiện để đưa cậu bé bay trở lại hành tinh B612 trên đôi cánh thần kỳ. Để trở về với bông hoa hồng đang ngóng đợi, Hoàng tử bé đã chấp nhận cuộc giao ước với con rắn vàng sa mạc – kẻ mang trong mình nọc độc có thể đưa sinh mệnh trở về với cát bụi chỉ trong ba mươi giây.
Cảnh chia tay giữa người phi công và cậu bé tóc vàng bên bờ giếng cổ giữa đêm trăng sa mạc thấm đẫm chất thơ và nỗi đau ly biệt. Cậu bé an ủi người bạn lớn tuổi đừng buồn bã, đừng nhìn vào thân xác bất động sắp ngã xuống như một cành cây khô, bởi đó chỉ là một lớp vỏ bọc quá nặng nề mà cậu không thể mang theo trong chuyến hành trình vượt qua các vì sao. Cậu để lại cho người phi công một món quà vĩnh cửu: mỗi khi ngước nhìn bầu trời đêm, giữa hàng triệu vì tinh tú lấp lánh, người phi công sẽ nghe thấy tiếng cười khúc khích như năm trăm triệu chiếc chuông con ngân vang.
Antoine de Saint-Exupéry viết cuốn sách này vào năm 1943 tại New York, giữa những năm tháng lưu vong đau đớn khi quê hương nước Pháp bị giẫm đạp dưới gót giày xâm lược. Chỉ một năm sau ngày cuốn sách ra đời, ông bay vút lên bầu trời Địa Trung Hải trong một phi vụ trinh sát và biến mất vĩnh viễn vào cõi thinh không, để lại chiếc máy bay nằm sâu dưới đáy biển y hệt như sự ra đi bí ẩn của nhân vật Hoàng tử bé.
Mỗi lần gấp cuốn sách nhỏ này lại, ngước nhìn lên bầu trời đêm lấp lánh qua khung cửa sổ thành phố, lòng mình lại dấy lên một câu hỏi khẽ khàng: ở một tiểu tinh cầu xa xôi nào đó, bông hoa hồng kiêu kỳ ấy liệu có còn bình yên sau chiếc lồng kính? Và con cừu nhỏ trong chiếc hộp gỗ có vô tình ăn mất đóa hoa? Hoàng Tử Bé không chỉ nhắc nhở chúng ta nhớ về đứa trẻ từng sống bên trong mình, mà còn là lời thầm thì tha thiết giữ gìn lòng trắc ẩn, sự thủy chung và đôi mắt biết nhìn đời bằng trái tim giữa một thế giới người lớn đang ngày càng trở nên chai sạn.
