Có những buổi tối đi làm về muộn, mệt nhoài sau chuỗi giờ làm việc triền miên nơi công sở, mình ngồi yên trong căn phòng tối, lắng nghe tiếng còi xe vọng lại từ đại lộ và tự hỏi: rốt cuộc tất cả những tất bật, lo toan, những bản kế hoạch năm năm, mười năm mà chúng ta đang vắt kiệt sức lực theo đuổi có ý nghĩa gì, nếu một ngày kia cánh cửa sinh mệnh bất thần khép lại? Chính trong một đêm chông chênh như thế, mình đã cầm cuốn "When Breath Becomes Air" (Khi Hơi Thở Hóa Thinh Không) của bác sĩ Paul Kalanithi lên và đọc liền một mạch cho đến khi những tia nắng đầu ngày rọi qua khung cửa kính.
Đây không phải là một cuốn sách dễ đọc theo nghĩa giải trí thông thường. Từng con chữ, từng trang hồi ức của một vị bác sĩ phẫu thuật thần kinh ba mươi sáu tuổi mắc bệnh ung thư phổi giai đoạn cuối như những mũi kim châm thẳng vào tâm trí người đọc, làm bung nở nỗi sợ hãi nguyên thủy nhất của kiếp nhân sinh: cái chết và sự mong manh đến tàn nhẫn của số phận. Nhưng vượt lên trên nỗi đau thể xác cùng sự nghiệt ngã của quy luật sinh lão bệnh tử, tác phẩm của Paul Kalanithi hiện lên như một khúc ca kiêu hãnh và thanh thản về phẩm giá con người, soi sáng cho câu hỏi muôn đời: Điều gì thực sự làm cho một cuộc đời trở nên đáng sống?
Khoảnh khắc lật ngược số phận trước màn hình phim chụp CT tại Stanford
Cuốn sách mở đầu bằng một cảnh tượng tĩnh lặng mà kinh hoàng. Paul Kalanithi – một bác sĩ nội trú trưởng xuất sắc của khoa Ngoại thần kinh tại Đại học Stanford – đang ngồi trong phòng tối quen thuộc, chăm chú nhìn vào một tấm phim chụp cắt lớp lồng ngực (CT). Là một bác sĩ dày dạn kinh nghiệm đã đọc qua hàng nghìn tấm phim bệnh án, anh chỉ mất vài giây để nhận ra những đốm mờ nguy hiểm: phổi bị che phủ bởi vô số khối u di căn, các hạch bạch huyết phình to và cột sống đã bị biến dạng bởi những tế bào ác tính.
Điều nghiệt ngã duy nhất: tấm phim ấy không thuộc về bất kỳ một bệnh nhân xa lạ nào, mà in rành rành tên của chính anh – Paul Kalanithi. Ở tuổi ba mươi sáu, sau gần một thập kỷ ròng rã khổ luyện, làm việc từ tám mươi đến một trăm giờ mỗi tuần trong phòng mổ, anh đang tiến sát tới đỉnh cao danh vọng: chuẩn bị nhận học vị giáo sư, được các trung tâm y khoa hàng đầu nước Mỹ săn đón, và tương lai tài chính xán lạn đang mở ra trước mắt. Chỉ trong một cái chớp mắt, toàn bộ tương lai được kiến tạo tỉ mỉ suốt ba mươi sáu năm bỗng chốc tan thành mây khói.
Sự hoán đổi vai trò diễn ra một cách tàn bạo. Người đàn ông từng khoác áo blouse trắng quyền uy, người từng cầm dao mổ quyết định sự sống chết của người khác giờ đây phải cởi bỏ chiếc áo choàng danh giá, mặc vào bộ đồ bệnh nhân mỏng manh buộc dây sau lưng, nằm trên chiếc giường bệnh lạnh lẽo và run rẩy chờ đợi phán quyết từ các đồng nghiệp của mình. Quá trình chuyển từ một bác sĩ sang một bệnh nhân nan y đã bóc trần toàn bộ sự kiêu hãnh của khoa học thực nghiệm, đẩy Paul vào cuộc chiến sinh tồn khắc nghiệt nhất mà không một cuốn sách giáo khoa y khoa nào từng dạy anh.
Ngã rẽ từ văn chương triết học đến chiếc dao mổ trong phòng phẫu thuật thần kinh
Điều làm cho cuốn tự truyện của Paul Kalanithi trở nên khác biệt hoàn toàn với những cuốn hồi ký y tế thông thường nằm ở nền tảng học thuật hiếm có của anh. Trước khi bước chân vào trường y, Paul đã sở hữu hai tấm bằng Cử nhân và Thạc sĩ Văn học Anh tại Stanford, cùng một bằng Thạc sĩ Triết học và Lịch sử Khoa học tại Đại học Cambridge.
Thời sinh viên, anh say mê đọc T.S. Eliot, Shakespeare, Heidegger và Nabokov để tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi triết học cốt lõi: ý nghĩa thực sự của sự tồn tại con người là gì? Nhưng sau nhiều năm đắm chìm trong các thư viện cổ kính, Paul nhận ra rằng văn chương chỉ dừng lại ở việc miêu tả cảm xúc, trong khi anh muốn chạm tay vào chính nguồn cội vật chất nơi ý thức và linh hồn con người trú ngụ. Đó là lý do anh quyết định rẽ hướng sang ngành y, và chọn cho mình chuyên khoa khắc nghiệt và tinh vi bậc nhất: phẫu thuật não.
"Não bộ là nơi duy nhất trên cơ thể mà một nhát cắt lệch vài milimet không chỉ cướp đi tính mạng bệnh nhân, mà còn có thể cướp đi khả năng nói, khả năng nhận thức hoặc biến đổi hoàn toàn nhân cách của một con người."
Paul mô tả phòng mổ thần kinh như một thánh đường thiêng liêng và cũng là chiến trường căng thẳng đến nghẹt thở. Anh không kể về công việc bằng giọng điệu anh hùng hóa; anh thành thật kể về những đêm trực thức trắng ba mươi sáu tiếng liên tục, về cảm giác tay chân tê dại khi phải căng mắt qua kính hiển vi suốt mười hai tiếng đồng hồ để bóc tách từng mạch máu nhỏ li ti, và cả nỗi ám ảnh kinh hoàng khi một ca mổ thất bại khiến bệnh nhân mãi mãi rơi vào đời sống thực vật. Đối với Paul, một bác sĩ giỏi không chỉ là một thợ mổ lành nghề, mà phải là người đồng hành cùng bệnh nhân và gia đình họ đi qua những thời khắc định mệnh u tối nhất.
Ranh giới mong manh giữa sự sống và một cuộc đời có phẩm giá
Một trong những tư tưởng sâu sắc nhất mà Paul đúc kết được trong những tháng ngày đối diện với căn bệnh ung thư là sự phân biệt rạch ròi giữa "duy trì sự tồn tại sinh học" và "một cuộc đời có phẩm giá".
Trong nền y học hiện đại, với sự hỗ trợ của máy thở, máy lọc máu và các loại thuốc trợ tim tối tân, các bác sĩ có thể dễ dàng kéo dài sự sống của một cơ thể thêm nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Nhưng cái giá phải trả đôi khi là một sự tồn tại đau đớn, câm lặng và mất sạch mọi khả năng tương tác với thế giới xung quanh. Khi đứng ở vị trí của một bệnh nhân giai đoạn cuối, Paul hiểu sâu sắc rằng mục tiêu của y học không phải là chống lại cái chết bằng mọi giá – bởi cái chết là điều tất yếu không thể tránh khỏi đối với mọi sinh linh – mà là giúp bệnh nhân định vị lại điều gì thực sự có ý nghĩa đối với họ trong khoảng thời gian hữu hạn còn lại.
Tiến sĩ Emma Hayward – người bác sĩ điều trị ung thư cho Paul – đã không bao giờ đưa cho anh những con số thống kê vô hồn về tỷ lệ sống sót theo biểu đồ Kaplan-Meier. Câu hỏi đầu tiên và duy nhất mà bà kiên nhẫn hỏi anh trong mỗi lần tái khám là: "Paul, anh muốn cuộc sống của mình thế nào? Điều gì là quan trọng nhất đối với anh lúc này?". Khi Paul nói rằng anh muốn được quay trở lại phòng mổ, được cầm lại con dao phẫu thuật trước khi sức lực cạn kiệt, bà đã điều chỉnh phác đồ thuốc để giúp anh đạt được ước nguyện ấy. Bằng ý chí phi thường, Paul đã quay trở lại bệnh viện, hoàn thành những ca mổ cuối cùng trong tư thế đứng thẳng, dù sau mỗi ca mổ anh phải lết vào phòng nghỉ và nôn mửa vì tác dụng phụ của hóa chất.
Quyết định đón một sinh linh chào đời giữa bóng ma của căn bệnh nan y
Trong toàn bộ cuốn sách, có lẽ quyết định gây xúc động và can đảm nhất của vợ chồng Paul – Lucy Kalanithi chính là việc họ lựa chọn sinh con khi biết rõ bản án tử hình đang lơ lửng trên đầu người cha.
Nhiều người có thể coi đó là một sự mạo hiểm ích kỷ, bởi đứa trẻ sinh ra sẽ phải chịu cảnh mồ côi cha ngay từ thuở lọt lòng, còn người mẹ trẻ sẽ phải gánh vác trách nhiệm nuôi con một mình trong nỗi cô đơn tang tóc. Nhưng đối với Paul và Lucy, cuộc sống không phải là việc phòng tránh nỗi đau; cuộc sống là việc can đảm đón nhận mọi chiều kích của tình yêu thương và sự gắn kết.
Khi Lucy hỏi anh: "Anh có nghĩ rằng việc phải chia tay một đứa con sẽ khiến cái chết của anh trở nên đau đớn hơn không?", Paul đã trả lời một cách dứt khoát: "Chẳng phải sẽ thật tuyệt vời nếu điều đó xảy ra hay sao?". Anh không muốn cái chết ngăn cản mình trải nghiệm điều thiêng liêng nhất của cuộc đời: được làm cha. Và bé Elizabeth Acadia Kalanithi (tên gọi thân mật là Cady) đã cất tiếng khóc chào đời vào tháng 7 năm 2014, mang đến cho những tháng ngày cuối cùng của Paul một nguồn ánh sáng dịu dàng, xua tan bóng tối u ám của bệnh tật.
Món quà cuối cùng gửi lại trần gian và bức thư cho cô con gái bé bỏng Cady
Những trang cuối cùng của cuốn sách được viết trong tình trạng sức khỏe của Paul suy sụp nhanh chóng. Những ngón tay của anh trở nên run rẩy vì tác dụng phụ của thuốc, các đợt di căn mới tấn công vào não khiến anh gặp khó khăn trong việc phát âm và tư duy. Nhưng với tất cả chút năng lượng cuối cùng còn sót lại của một ngọn nến sắp tàn, Paul đã ngồi bên bàn làm việc, khoác áo ấm và cặm cụi gõ từng dòng chữ để gửi lại cho cô con gái Cady khi ấy mới chỉ vài tháng tuổi.
"Khi con lớn lên và bước vào một trong vô vàn khoảnh khắc của cuộc đời, khi con phải tự kể về bản thân mình, về những gì con đã làm và có ý nghĩa đối với thế giới, cha cầu xin con đừng bao giờ quên rằng: con đã lấp đầy những ngày tháng cuối cùng của một người đàn ông sắp chết bằng một niềm hân hoan trọn vẹn – một niềm hân hoan mà cha chưa từng biết đến trong suốt những năm tháng trước đây, một niềm vui không khao khát gì hơn ngoài việc được hiện diện bên con."
Đó là những dòng chữ cuối cùng mà Paul kịp viết. Anh qua đời vào một ngày đầu tháng 3 năm 2015, bên cạnh người vợ Lucy, cô con gái Cady và cha mẹ ruột của mình. Phần Lời bạt của cuốn sách do chính bác sĩ Lucy Kalanithi viết tiếp là một khúc vĩ thanh bi tráng, chân thực và nghẹn ngào, khép lại hành trình ba mươi bảy năm ngắn ngủi nhưng rực rỡ của một nhân cách lớn.
Gấp trang sách cuối cùng của Khi Hơi Thở Hóa Thinh Không lại, điều đọng lại trong lòng chúng ta không phải là sự u uất hay tuyệt vọng trước cái chết. Ngược lại, cuốn sách gieo vào tâm hồn người đọc một niềm khao khát sống mãnh liệt và tỉnh thức hơn bao giờ hết. Cuộc đời của Paul Kalanithi nhắc nhở mỗi chúng ta rằng: giá trị của một sinh mệnh không đo bằng số năm tháng ta tồn tại trên cõi đời này, mà đo bằng chiều sâu của tình yêu thương ta đã trao đi, sự dũng cảm đối diện với nghịch cảnh và ý thức trân trọng từng nhịp thở bình dị mà ta may mắn có được mỗi ngày.
