"Một Lít Nước Mắt" (tựa gốc tiếng Nhật: Ichi Rittoru no Namida) không phải là một cuốn tiểu thuyết hư cấu được nhà văn trau chuốt câu chữ, sắp đặt tình huống để lấy nước mắt độc giả. Tác phẩm được rút ra từ bốn mươi sáu cuốn sổ nhật ký có thật của Kito Aya – một cô bé người Nhật phát hiện mình mắc căn bệnh thoái hóa dây thần kinh tiểu não nan y ở tuổi 15, cái tuổi đáng lẽ chỉ bận tâm chuyện bài vở, những trận đấu bóng rổ ở trường và những ước mơ trong trẻo đầu đời.
Mình mở cuốn sách này ra đọc vào một buổi tối mưa rả rích, ban đầu trong lòng có chút e ngại vì sợ phải đối diện với một câu chuyện bi lụy, u ám. Nhiều người biết đến tên tác phẩm qua bộ phim truyền hình Nhật Bản nổi tiếng sản xuất năm 2005, nhưng khi trực tiếp đọc từng trang nhật ký nguyên bản mà Aya viết từ năm 1976 cho đến lúc đôi tay cô không còn kẹp nổi cây bút, cảm giác đọng lại trong lồng ngực không phải là sự bi thương sướt mướt, mà là một khoảng lặng trong veo, sâu thẳm và thức tỉnh đến kỳ lạ.
Tuổi mười lăm ở Toyohashi và vết sẹo dưới cằm báo hiệu một cơn bão
Câu chuyện bắt đầu vào năm 1976 tại thành phố Toyohashi thuộc tỉnh Aichi. Kito Aya khi ấy là cô chị cả 15 tuổi thông minh, hoạt bát trong một gia đình lao động bình dị có năm anh chị em; bố cô làm chủ một tiệm đậu phụ thủ công nhỏ, còn mẹ cô – bà Shioka – là một nhân viên tư vấn y tế cộng đồng. Aya vừa bước vào ngưỡng cửa ôn thi chuyển cấp lên trung học phổ thông với bao dự định hồn nhiên của tuổi mới lớn.
Những đám mây đen đầu tiên kéo đến cuộc đời cô bé một cách âm thầm, khẽ khàng đến mức không ai ngờ tới. Aya bắt đầu sút cân nhanh dù vẫn ăn uống bình thường, dáng đi thỉnh thoảng hơi chúi về phía trước và hay làm rơi bát đũa. Đỉnh điểm là một buổi sáng trên đường đi học, Aya bất ngờ vấp ngã đập thẳng cằm xuống mặt đường bê tông cứng ngắc, máu chảy đầm đìa phải vào viện khâu nhiều mũi.
Chính vết thương ở cằm ấy đã khiến người mẹ Shioka giật mình nhận ra sự bất thường nghiêm trọng: theo phản xạ sinh tồn tự nhiên của con người, khi bị vấp ngã về phía trước, bất kỳ ai cũng sẽ tự động đưa hai bàn tay ra chống đỡ để bảo vệ khuôn mặt. Việc Aya ngã đập thẳng mặt xuống đất mà đôi tay vẫn buông thõng chứng tỏ hệ thần kinh điều khiển phản xạ và thăng bằng của cô bé đã gặp trục trặc. Kết quả chẩn đoán tại bệnh viện sau đó giống như một bản án tử hình treo lơ lửng: Aya mắc chứng thoái hóa dây thần kinh tiểu não (Spinocerebellar Ataxia) – một căn bệnh hiếm gặp làm tế bào tiểu não và tủy sống chết dần, chưa có phương thuốc nào trên thế giới có thể chữa khỏi.
Bi kịch tàn nhẫn của một trí óc minh mẫn bị giam cầm trong thân xác đông cứng
Đọc nhật ký của Kito Aya, điều khiến người đọc bàng hoàng và xót xa nhất chính là đặc tính tàn nhẫn của căn bệnh này: nó tước đoạt từng chút một khả năng vận động cơ bắp, giữ thăng bằng, nuốt thức ăn và phát âm của người bệnh, nhưng lại giữ nguyên vẹn 100% sự minh mẫn của trí não, trí nhớ và mọi cung bậc cảm xúc.
Điều đó có nghĩa là Aya hoàn toàn tỉnh táo để quan sát và cảm nhận cơ thể mình "rơi rụng" từng chức năng sống mỗi ngày, giống như một người bị nhốt trong căn phòng kính nhìn bức tường cứ thu hẹp dần mà không sao thoát ra được. Những trang nhật ký ghi lại tiến trình ấy bằng những chi tiết đời thực giản dị mà nhói lòng:
- Năm 15 – 16 tuổi: Aya vẫn cố tự đi bộ đến Trường Trung học Higashi, nhưng đôi chân ngày càng nặng như đeo chì; cô phải bám chặt vào tay vịn cầu thang, đi chậm gấp ba lần bạn bè và thường xuyên ngã khuỵu ở hành lang lớp học.
- Năm 17 – 18 tuổi: Đôi chân không còn tự đứng vững, Aya phải ngồi xe lăn. Khi muốn di chuyển trong phòng ở nhà, cô bé phải quỳ gối bò lê trên sàn gỗ như một đứa trẻ lên một.
- Năm 19 – 20 tuổi: Các cơ vùng họng và lưỡi bắt đầu co cứng. Một bữa cơm bình thường kéo dài cả tiếng đồng hồ vì thức ăn cứ nghẹn lại, dễ sặc vào đường thở; giọng nói của cô biến dạng, lắp bắp, đứt quãng khiến người đối diện phải căng tai mới đoán được.
- Những năm sau tuổi 20: Aya nằm liệt hoàn toàn trên giường bệnh, mất hẳn khả năng phát âm, đôi tay co quắp chỉ còn nhích nhẹ được từng ngón trên bảng chữ cái.
Điểm làm nên sức nặng chân thực của Một Lít Nước Mắt là Aya không hề cố gồng mình đóng vai một "tấm gương nghị lực" lúc nào cũng mỉm cười lạc quan như trong sách giáo khoa đạo đức. Trong những trang sổ riêng tư của mình, cô gái nhỏ bộc lộ trọn vẹn sự sợ hãi, nỗi tủi thân, sự ghen tị rất con người khi nhìn qua cửa sổ thấy các bạn đồng trang lứa mặc đồng phục tung tăng đạp xe dưới hàng hoa anh đào, còn mình thì ngồi bất động trên chiếc xe lăn lạnh lẽo.
"Mẹ ơi, trong tim con như có cái gì đó đang vỡ vụn ra từng mảnh. Tại sao căn bệnh lại chọn con? Con không thể chạy nhảy, không thể yêu đương, cũng chẳng thể làm được việc gì giúp đỡ gia đình… Vậy con sống trên đời này để làm gì hả mẹ?"
Đặc biệt là chương viết về thời điểm Aya buộc phải rời ngôi trường cấp ba Higashi – nơi cô đã nỗ lực gấp mười lần người thường để thi đỗ – để chuyển sang trường nội trú dành riêng cho người khuyết tật vì việc đi lại đã quá nguy hiểm và gây chậm trễ cho tập thể. Đêm trước ngày chuyển trường, Aya khóc ướt đẫm trang giấy vì hiểu rằng cánh cửa bước vào cuộc đời bình thường như bao cô gái khác đã chính thức khép lại trước mắt mình.
Người mẹ Shioka, gia đình Kito và vị bác sĩ tận tâm
Nếu nhật ký của Aya là tiếng lòng của một sinh mệnh kiên cường, thì hình ảnh gia đình họ Kito và nữ bác sĩ điều trị Hiroko Yamamoto lại là mạch ngầm ấm áp giữ cho cuốn sách không bao giờ rơi vào vực thẳm của sự tuyệt vọng.
Người để lại ấn tượng sâu đậm nhất bên cạnh Aya chính là mẹ cô – bà Kito Shioka. Là một cán bộ y tế, bà hiểu rõ kết cục bi thảm của căn bệnh ngay từ ngày đầu tiên nhận bệnh án, khi Aya còn chưa hề hay biết tên thật căn bệnh của mình. Suốt mười năm đằng đẵng từ năm 1976 đến năm 1988, người phụ nữ ấy vừa đi làm, vừa chăm lo bốn đứa con nhỏ, vừa túc trực bên giường bệnh của con gái lớn. Bà nén mọi giọt nước mắt vào bên trong để mỗi khi xuất hiện trước mặt Aya đều là một nụ cười bình tĩnh.
Chính bà Shioka là người đã đặt cuốn sổ nhật ký vào tay Aya và khuyến khích con viết mỗi ngày: "Con hãy viết ra tất cả, dù là nỗi đau, sự oán giận hay những lúc yếu lòng. Viết chữ giúp các ngón tay và trí não con được vận động, và đó cũng là bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy con đang sống". Bên cạnh người mẹ vĩ đại ấy là người bố trầm lặng, ít nói lời hoa mỹ nhưng mỗi sáng dậy từ bốn giờ làm đậu phụ xong đều vào bế con gái ra tắm nắng; là cô em gái Ako và các em trai Hiroki, Kentaro luôn kiên quyết bảo vệ chị trước những ánh nhìn chỉ trỏ, thương hại của người đời.
Cuốn sách cũng khắc họa vô cùng cảm động mối giao cảm giữa Aya và bác sĩ Hiroko Yamamoto tại Bệnh viện Đại học Nagoya. Không chỉ là bác sĩ điều trị, bà Yamamoto đã trở thành người bạn tri kỷ lắng nghe mọi tâm sự của cô bệnh nhân nhỏ tuổi. Mỗi lần Aya tới khám, vị bác sĩ lại chăm chú đọc từng trang nhật ký cô viết, coi những mô tả chi tiết từ góc nhìn người bệnh của Aya là tư liệu y khoa vô giá để giúp giới y học thấu hiểu hơn nỗi thống khổ của bệnh nhân thoái hóa tiểu não.
Khi bốn mươi sáu cuốn sổ tay tìm thấy câu trả lời cho câu hỏi "Con sống để làm gì?"
Càng lật về những trang cuối cùng của cuốn sách, người đọc càng nhận thấy một sự thay đổi trực quan trên mặt chữ: những đoạn nhật ký cứ ngắn dần lại. Từ những trang viết dài kín mặt giấy ở tuổi 15, đến năm 21, 22 tuổi, mỗi ngày Aya chỉ còn viết được dăm ba dòng ngắn ngủi. Để viết được một chữ cái lên giấy khi đôi tay đã run rẩy và co cứng, cô phải nằm nghiêng người trên đệm, dùng cả bàn tay kẹp chặt cây bút chì và gồng hết sức bình sinh suốt hàng chục phút đồng hồ.
Khi dây thanh quản không còn phát ra được âm thanh tròn chữ, Aya giao tiếp với mẹ và y tá thông qua một tấm bảng chữ cái Hiragana đặt trên giường. Cô dùng ngón tay trỏ di chuyển thật chậm rãi qua từng ô chữ để ghép thành câu. Những thông điệp mà cô gái liệt toàn thân ấy vất vả ghép từng chữ một lại chỉ giản dị là: "Cảm-ơn-mẹ", "Con-xin-lỗi-vì-luôn-làm-phiền-mọi-người", và "Được-sống-thật-là-đẹp".
Năm 1986, khi Aya 24 tuổi và đang nằm trên giường bệnh, bà Shioka cùng những người yêu mến Aya đã quyết định biên tập 46 cuốn sổ nhật ký của cô để xuất bản thành sách với tựa đề "Một Lít Nước Mắt". Ngay khi ra mắt, cuốn sách đã gây chấn động toàn nước Nhật. Hàng vạn bức thư tay từ khắp mọi miền đất nước – từ những bệnh nhân đang tuyệt vọng trên giường bệnh, những học sinh đang áp lực muốn quyên sinh, cho đến những người trưởng thành đang bế tắc trong cuộc sống – đã gửi về phòng bệnh của Aya. Họ viết rằng nhờ đọc những dòng chữ nguệch ngoạc của cô, họ đã xấu hổ vì sự yếu đuối của mình và tìm lại được dũng khí để sống tiếp.
Lúc nghe mẹ đọc những bức thư ấy bên giường bệnh, đôi mắt Kito Aya đã trào nước mắt hạnh phúc. Cuối cùng, trước khi khép mắt xuôi tay vào rạng sáng ngày 23 tháng 5 năm 1988 ở tuổi 25 năm 10 tháng, cô gái nhỏ đã tìm được câu trả lời trọn vẹn nhất cho câu hỏi từng giày vò mình suốt những năm tháng bệnh tật: dù cơ thể không thể cử động, sự tồn tại và nghị lực của cô vẫn mang lại ánh sáng cứu rỗi cho hàng triệu tâm hồn khác.
Gấp sách lại: Bài học về lòng biết ơn trước một ngày bình thường
Khép lại trang cuối cùng của Một Lít Nước Mắt cùng phần hồi tưởng "Rào cản tâm lý" do mẹ cô – bà Kito Shioka – chấp bút viết thêm sau ngày con gái qua đời, căn phòng quanh mình bỗng trở nên tĩnh lặng đến lạ thường. Tự dưng mình cúi xuống nhìn đôi bàn tay vẫn đang lật giấy nhẹ nhàng, nhìn đôi chân vẫn có thể tự đứng dậy bước ra ban công hít thở khí trời mà không cần ai dìu đỡ.
Trong guồng quay hối hả của đời sống thường nhật, người lành lặn chúng ta đôi khi quá dễ dàng buông lời phàn nàn: bực bội vì một cơn mưa chiều làm tắc đường, chán nản vì một món ăn chưa hợp khẩu vị, hay thở dài bi quan chỉ vì một kế hoạch công việc chưa diễn ra như ý. Chúng ta mặc nhiên coi việc sáng mở mắt dậy bước xuống giường bằng hai chân vững chãi, việc tự cầm đôi đũa ăn một bữa cơm nóng cùng gia đình, hay việc cất giọng gọi một tiếng "Mẹ ơi" rõ ràng là chuyện hiển nhiên chẳng có gì đáng kể.
Thế nhưng tất cả những điều "hiển nhiên" nhỏ bé ấy lại từng là niềm khao khát cháy bỏng mà cô gái Kito Aya ở tuổi đôi mươi đã phải đánh đổi bằng cả một lít nước mắt và mười năm chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Đọc cuốn hồi ký này vì thế không phải để rơi vài giọt nước mắt thương cảm rồi quên đi, mà là để học cách cúi đầu biết ơn sự lành lặn của cơ thể mình, biết trân trọng từng phút giây bình yên bên người thân và sống trọn vẹn hơn cho cả phần thanh xuân mà cô gái nhỏ ở Toyohashi năm nào chưa kịp đi hết.
