Cầm chiếc máy đọc sách mỏng dính hay mở một file ebook trên màn hình phát sáng để đọc "Thú Chơi Sách" của học giả Vương Hồng Sển (1902 – 1996) là một trải nghiệm khá kỳ lạ. Kỳ lạ ở chỗ, cả cuốn sách dài hàng trăm trang ấy là nỗi say mê đến mức si tình của một bậc đại lão dành cho những tờ giấy bản ố vàng, mùi mực in thơm nồng, những gáy sách khâu chỉ gai, bọc da dê cầu kỳ. Ấy vậy mà chỉ cần đọc qua dăm trang đầu, cái khoảng cách thế hệ giữa giấy mực xưa cũ với màn hình điện tử hôm nay tự dưng tan biến mất, chỉ còn lại tiếng nói cười hào sảng, rề rà của một ông già Nam Bộ đang ngồi bên hiên nhà kể chuyện đời mình.
Trong lịch sử văn hóa miền Nam thế kỷ XX, nếu nhắc đến thú sưu tầm cổ ngoạn và sách vở mà bỏ qua cái tên Vương Hồng Sển – bút hiệu Anh Vương, Vân Đường – thì quả là một thiếu sót lớn. Từng giữ chức Quản thủ Viện Bảo tàng Quốc gia Việt Nam tại Sài Gòn suốt gần hai mươi năm, cụ Vương không viết Thú Chơi Sách bằng giọng điệu giáo huấn của một vị quan chức văn hóa hay một nhà lý luận phê bình. Cụ viết như thể đang rút ruột rút gan tâm sự với những người đồng điệu về một cái "nghiệp" đã vận vào thân mình từ thuở tóc còn xanh cho đến ngày đầu bạc trắng.
Cái nghiệp "nhịn miệng đãi sách" ở những sạp sách cũ Sài Gòn – Chợ Lớn
Người đời thường bảo chơi cổ ngoạn là thú vui của bậc vương giả tiền nhiều của lắm, nhưng đọc Thú Chơi Sách mới thấy cụ Vương đến với sách và đồ cổ bằng cái túi tiền lúc nào cũng… lép kẹp của một anh công chức ăn lương tháng. Chính sự eo hẹp ấy lại làm nên những trang viết sống động, hài hước và chân thật nhất về hành trình săn lùng sách quý.
Qua lời kể của cụ, bức tranh đời sống sách vở Sài Gòn – Chợ Lớn nửa đầu thế kỷ trước hiện lên rõ mồn một như một thước phim quay chậm. Từ những hiệu sách Tây sang trọng trên đường Catinat (nay là đường Đồng Khởi) bán toàn ấn bản tiếng Pháp in trên giấy hảo hạng, những tiệm sách Tàu ở khu Chợ Lớn ngạt ngùi mùi giấy trúc và thuốc bắc, cho đến những sạp sách cũ bày la liệt trên vỉa hè chợ trời, góc đường Lê Lợi, Nguyễn Huệ… nơi nào cũng in đậm dấu chân của ông công chức mê chữ.
Cái duyên của Vương Hồng Sển là cụ chẳng bao giờ giấu giếm những cái dở, cái "gàn" của bản thân. Cụ thật thà kể chuyện có những tháng cuối kỳ lương, trong túi chỉ còn đúng mấy đồng bạc lẻ để đong gạo, thế mà đi ngang qua sạp sách cũ thấy một cuốn khảo cứu về Đông Dương có chữ ký của tác giả là chân như bị chôn chặt xuống đất, mắt hoa lên, tim đập thình thịch. Rốt cuộc vẫn phải bấm bụng móc sạch túi mua sách, rồi lội bộ về nhà trong nỗi phập phồng lo… bà xã cằn nhằn! Thậm chí, nhiều phen mang sách quý về tới cổng Vân Đường phủ, cụ phải lén giấu tạm ngoài bụi cây hoặc khai giảm giá mua đi một phần ba để giữ hòa khí trong nhà.
Rồi có những câu chuyện khiến bất cứ ai từng mê sưu tầm cũng phải gật gù đồng cảm: đó là nỗi tiếc nuối đứt ruột khi chiều hôm trước thấy một cuốn sách hiếm ngoài tiệm nhưng còn chần chừ chê đắt chưa mua ngay, đêm về nằm trằn trọc không ngủ được, sáng hôm sau tất tả chạy ra thì cuốn sách đã lọt vào tay một người khách khác mất rồi. Cụ viết về cái cảm giác "hụt ăn" ấy với nỗi xót xa chân thành đến mức ba bốn chục năm sau nhắc lại vẫn còn nguyên vẻ tiếc rẻ trên đầu ngọn bút.
Nghệ thuật "chăm sách như chăm con mọn" tại Vân Đường phủ
Với người đọc thông thường, mua được cuốn sách về, lật đọc từ đầu chí cuối rồi xếp lên giá đã là trọn vẹn. Nhưng với Vương Hồng Sển, rước được cuốn sách về nhà mới chỉ là bước khởi đầu của một quy trình chăm sóc, phục chế và nâng niu công phu chẳng kém gì chăm con mọn.
Trong Thú Chơi Sách, cụ dành nhiều trang viết tỉ mỉ hướng dẫn cách "trị bệnh" cho sách cũ. Những cuốn sách quý mua lại từ đống giấy vụn hay các tủ sách gia đình sa sút thường rơi vào cảnh bìa rách, gáy bung chỉ, trang giấy ố mốc hoặc bị mọt đục lỗ chỗ. Cụ Vương không giao phó mặc kệ cho thợ, mà tự mình lựa từng tờ giấy bản cùng màu để vá lại mép rách, tự tìm đến những người thợ đóng sách lành nghề nhất Sài Gòn xưa để đặt khâu lại bằng chỉ gai bền chắc, bọc gáy bằng da dê thuộc kỹ hoặc vải bố, rồi dập chữ nhũ vàng lên sống lưng sao cho vừa trang nhã vừa đúng phong cách nguyên bản.
"Sách vở cũng có duyên nợ với người cầm nó. Gặp người biết thương tiếc, trang giấy trăm năm vẫn phẳng phiu thơm tho; gặp kẻ vô tình, cuốn sách quý mấy rồi cũng tàn tạ."
Đặc biệt thú vị là những kinh nghiệm dân gian kết hợp khoa học của cụ để bảo quản sách trước khí hậu nhiệt đới nóng ẩm mưa nhiều của phương Nam. Để chống loài gián và mối mọt – kẻ thù số một thường tìm đến gặm nhấm lớp hồ bột mì ở gáy sách – cụ bày cách nấu hồ dán có pha thêm chút phèn chua và vị thuốc đắng khiến côn trùng vừa chạm vào đã phải tránh xa. Vào những ngày nắng hanh khô ráo sau mùa mưa dầm, cụ lại kiên nhẫn đem từng chồng sách ra phơi gió ở hiên nhà râm mát (tuyệt đối tránh nắng gắt chiếu trực tiếp làm giòn và ố vàng trang giấy), vừa phơi vừa lấy chổi lông gà phủi nhẹ từng trang một.
Mỗi cuốn sách trong kho tàng hàng ngàn quyển tại Vân Đường phủ đều được cụ lập phiếu thư mục viết tay cẩn thận. Trên tờ giấy trắng đầu sách, bao giờ cụ cũng ghi rõ ngày tháng năm mua, mua của ai, ở đâu, giá bao nhiêu đồng bạc, kèm theo vài dòng nhận xét ngắn gọn về lai lịch tác giả hay một kỷ niệm gắn liền với cuốn sách ấy. Nhờ thói quen tỉ mẩn đó, mỗi cuốn sách của cụ không còn là một vật vô tri, mà trở thành một nhân chứng sống mang theo cả hơi thở của thời cuộc.
Nỗi đau mang tên "Cho mượn sách" và bản cáo trạng hóm hỉnh về những kiểu độc giả vô tâm
Có lẽ phần viết làm nhiều thế hệ độc giả khoái chí và bật cười thành tiếng nhiều nhất trong tác phẩm chính là chương cụ bàn về chuyện cho mượn sách. Cụ Vương dẫn lại câu ngạn ngữ tiếng Pháp nổi tiếng mà giới tàng thư phương Tây thường khắc lên tủ sách: "Tel est le triste sort de tout livre prêté: souvent il est perdu, toujours il est gâté" – dịch nôm na là: Số phận bi thảm của mọi cuốn sách cho mượn là thường thì mất tiêu luôn, bằng không trả lại cũng hư nát!
Từ kinh nghiệm "xương máu" của chính mình khi trót cả nể cho bạn bè, người quen mượn sách quý rồi một đi không trở lại, cụ Vương đã dựng lên một "bản cáo trạng" vừa hài hước vừa cay đắng điểm mặt những thói quen xấu xí của người đọc làm tổn hại đến tuổi thọ cuốn sách:
- Kiểu đọc sách "ẩm thực": Vừa nằm khểnh đọc sách vừa nhâm nhi bánh ngọt, uống cà phê hay hút thuốc lá; kết quả là trang sách dính đầy vết dầu mỡ loang lổ, có khi rơi cả tàn thuốc làm thủng một lỗ cháy xém qua mấy trang liền.
- Kiểu đánh dấu "tai chó": Đọc đang dở trang, thay vì lấy một mảnh giấy nhỏ kẹp vào thì tiện tay gấp quặp góc giấy một cái rụp thật mạnh, tạo thành nếp gãy vĩnh viễn không bao giờ vuốt phẳng lại được.
- Kiểu "bẻ lưng sách": Cầm cuốn sách mở toang rồi bẻ gập ngược hai bìa ra phía sau lưng cho gọn một bàn tay, làm lớp keo dán và đường chỉ khâu ở gáy sách kêu răng rắc rồi bung rời từng mảng.
- Kiểu lật trang "thấm nước miếng": Thói quen lấy đầu ngón tay trỏ đưa lên lưỡi thấm nước bọt rồi ấn vào góc trang giấy để lật cho lẹ, để lại những vệt ố đen mờ mờ ở góc dưới cuốn sách.
Đọc những dòng cụ Vương "rầy la" mấy tật xấu ấy bằng giọng văn tưng tửng, rặt ròng khẩu ngữ miền Nam, người ta không hề thấy sự khó tính nhỏ nhen của một kẻ ích kỷ giữ của, mà chỉ thấy tràn ngập tình thương và lòng trắc ẩn của một học giả đối với kết tinh lao động trí óc của con người. Cụ thẳng thắn tuyên bố: thà mang tiếng là ông già keo kiệt không cho mượn sách đem về nhà (ai muốn đọc cứ đến tận Vân Đường phủ, cụ sẵn sàng pha trà ngon tiếp đãi ngồi đọc tại chỗ cả ngày), còn hơn là nhìn "đứa con tinh thần" mình nâng niu suốt mấy chục năm bị trả về trong bộ dạng tơi tả.
Kho tàng thư tịch học vô giá ẩn sau lối trò chuyện thủng thẳng phương Nam
Sẽ là quá hời hợt nếu chỉ coi Thú Chơi Sách như một tập tản văn kể chuyện vui buồn nghề chơi. Giá trị học thuật cốt lõi khiến cuốn sách trở thành tài liệu tham khảo kinh điển suốt hơn nửa thế kỷ qua chính là khối lượng thông tin thư tịch học đồ sộ mà cụ Vương đã dày công chắt lọc và ghi lại.
Giữa những câu chuyện đời thường, cụ cung cấp cho hậu thế những danh mục chi tiết, chuẩn xác về các ấn phẩm báo chí chữ Quốc ngữ đầu tiên tại Nam Kỳ như Gia Định Báo, Nông Cổ Mín Đàm, Lục Tỉnh Tân Văn, các bộ tạp chí học thuật tiếng Pháp lừng danh như Bulletin de la Société des Études Indochinoises (BSEI) hay Bulletin des Amis du Vieux Hué (BAVH). Cụ phân tích rõ cuốn nào in năm nào, nhà in nào thực hiện, bản in lần đầu khác bản tái bản ở điểm nào, giá trị sử liệu của từng tác phẩm của Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh nằm ở đâu.
Điều kỳ diệu là toàn bộ lượng kiến thức bách khoa ấy lại được truyền tải qua một lối hành văn phóng khoáng, tự nhiên như hơi thở. Văn của cụ Vương không tuân theo khuôn thước chương mục cứng nhắc. Đang bàn chuyện khảo cứu niên đại trang trọng, cụ chợt rẽ ngang kể một giai thoại tiếu lâm dân gian, giải thích một câu thành ngữ Nam Bộ xưa như "chạy bở hơi tai", "chưng hửng", "bắt kế", rồi lại vòng về chuyện sách vở một cách mượt mà. Đọc văn cụ, ta nghe rõ âm hưởng của vùng đất Gia Định xưa – trọng nghĩa khinh tài, bộc trực, hóm hỉnh mà sâu sắc vô cùng.
Nỗi lòng cuối đời và sự đồng điệu với độc giả thời đại số
Gấp lại những chương cuối của Thú Chơi Sách, lòng người đọc không khỏi chùng xuống trước nỗi trăn trở canh cánh của cụ Vương Hồng Sển lúc tuổi xế chiều. Nhìn những bộ sưu tập sách quý của các bậc tiền nhân sau khi chủ nhân qua đời đều rơi vào cảnh con cháu đem bán tống bán tháo theo cân ký hoặc bị xé lẻ tứ tán khắp nơi, cụ Vương chỉ có một tâm nguyện duy nhất: hiến tặng toàn bộ ngôi nhà cổ Vân Đường phủ cùng hàng ngàn cuốn sách cổ độc bản và cổ vật cho Nhà nước để lập bảo tàng phục vụ người hiếu học, với điều kiện duy nhất là không được tách rời chúng khỏi nhau.
Hôm nay, giữa thế kỷ XXI, cách chúng ta tiếp cận tri thức đã thay đổi một trời một vực so với thời của cụ Vương. Chỉ cần vài giây tìm kiếm và một cú nhấp chuột trên thư viện điện tử, một người trẻ đã có thể tải về máy hàng trăm cuốn ebook mà ngày xưa cụ Vương phải lặn lội cả chục năm trời mới săn lùng được. Chúng ta không còn phải lo lắng chuyện mối mọt ăn giấy hay nỗi khổ bạn mượn sách quên trả.
Thế nhưng, sự tiện lợi của công nghệ đôi khi lại sinh ra một căn bệnh mới: bệnh "tích trữ số" – tải hàng ngàn cuốn sách về đầy ổ cứng nhưng chẳng mấy khi mở ra đọc trọn vẹn một chương, lướt qua mặt chữ thật nhanh mà không để lại chút dư vị nào trong tâm tưởng. Chính trong bối cảnh ấy, đọc lại Thú Chơi Sách của cụ Vương Hồng Sển lại càng thấy thấm thía. Bởi suy cho cùng, dù là trang giấy bản thơm mùi mực in trăm năm trước hay trang sách điện tử hiển thị trên màn hình hôm nay, thì cái "đạo đọc sách" chân chính vẫn chỉ có một: đó là sự tĩnh tâm, lòng trân trọng tri thức và niềm hạnh phúc lấp lánh khi tâm hồn người đọc thực sự giao cảm được với từng con chữ của người xưa.
